استان اروميه - چي چست

اين استان كه در شمال غرب ايران واقع شده  65/2 درصد از مساحت كل كشور را تشكيل مي‌دهد.

استان آذربايجان غربي از طرف شمال و شمال شرق با جمهوري آذربايجان و ارمنستان ، از غرب با كشورهاي تركيه و عراق ، از جنوب با استان كردستان و از شرق با استان آذربايجان شرقي و زنجان همسايه است.

بر اساس آخرين آمار تقسيمات كشوري اين استان داراي 12 شهرستان ، 28 بخش ، 14 شهر ، 103 دهستان و 3227 آبادي داراي سكنه مي‌باشد و مركز آن شهر تاريخي اروميه است.

استان آذربايجان غربي يكي از مناطق كوهستاني كشور است و توپوگرافي متنوع و گسترده‌اي دارد. بر اساس ساختار طبيعي استان ، اكوسيستم‌هاي ويژه‌اي از تركيب گياهان در سطوح مختلف پوشش گياهي در اشكورهاي مختلف توپوگرافي به وجود آمده است كه اهم آن‌ها به شكل جنگل‌ها و مراتع خودنمايي مي‌كنند.

اين استان عمدتاً تحت تاثير جريان هواي مرطوب اقيانوس اطلس و درياي مديترانه است، ولي در برخي از ماه‌هاي زمستان ، توده هواي سردي از اطراف شمال، هواي مديترانه‌اي آن را متاثر كرده و موجب كاهش قابل توجه دما مي‌شود.

از نظر تاريخي ، تاريخ باستاني آذربايجان با تاريخ قوم ماد در آميخته است. قوم ماد پس از مهاجرت به ايران آرام آرام قسمت‌هاي غربي ايران از جمله آذربايجان را تصرف كردند.

مقارن اين ايام دولت‌هايي در اطراف ‎آذربايجان وجود داشت كه از آن جمله مي‌توان به دولت آشور در شمال بين النهرين ، دولت هيق در آسياي صغير ، دولت اورارتو در نواحي شمال و شمال غرب ، اقوام كادوسي در شرق و كاسي‌ها در حوالي كوه‌هاي زاگرس اشاره كرد.

بعد از تاسيس دولت ماد، آذربايجان به ماد كوچك معروف شد و مشتمل بر شهرهاي قديمي همدان ، ري ، اصفهان و كرمانشاه بود . بعد از غلبه اسكندر مقدوني به ايران، سرداري به نام آتورپات در آذربايجان ظهور كرد و از اشغال آن توسط يونانيان ممانعت به عمل آورد.

از آن به بعد اين سرزمين به نام آتورپاتگان معروف شد. آتورپات به پادشاهي رسيد و آن ناحيه را مستقل اعلام نمود . حكومت جانشينان آتورپات در آذربايجان در زمان اشكانيان نيز ادامه يافت و اين منطقه توانست كماكان استقلال خود را حفظ كند. سر انجام اردشير بابكان موسس سلسله ساساني بر حكمرانان آذربايجان استيلا يافت.

شهرستان اروميه

شهراروميه درجلگه‌اي‌ به طول‌70 كيلومتري وغرض 30 كيلومتردركناردرياچه اروميه گسترده است. پيشينه تاريخي واستقراراين شهردرمسيرقفقاز،ارمنستان،آسياي صغيروبين النهرين ونيززمين‌هاي بارور‌‌‌‌‌‌ وآب وهواي مساعد ‌، اهميت بسيارويژهاي رابه آن بخشيده است.

انتساب چند زرتشتي كه درهنگام تولدعيسي(ع) به بيت اللهم رفته بودند و در اروميه مدفونند حاكي از آن است كه اين شهريكي از بزرگترين كانون هاي مذهبي واجتماعي گذشته هاي دوربوده است و سرداران‌وامپراطوران روم جهت دستيابي به آتشكده بزرگ زرتشتيان(آذرگشنسب) وپايتخت ساسانيان(گزنا) - تخت سليمان - بارها از آن عبور كرده اند.

نام باستاني اين شهرودرياچه آن چي چست وچي چتا است. سريانيان آن را اورميا وارمني ها اورمي و اعراب آنرا ارميّه وايرانيان ارومي يا اروميه نوشته‌اند. بعد از اسلام نيز اروميه دومين شهر مهم آذر‌بايجان،‌ پس از مراغه ، به شمار مي رفت.

از قرن 15 ميلادي كه تركان جايگزين امپراطور روم شرق شدند، بازار اروميه به عنوان شهر سرحدي اهميت فوق العاده‌اي پيدا كرد واز برج وباوري مهمي برخوردار شدند. شهر اروميه نقطه طلاقي اقوام واديان پيرامون خود از قبيل آشوري‌ها، ارمني‌ها ، يهودي‌ها وبالاخره مسلمانان بود و به تبع آن حائز ويژگي هايي شد.

در حال حاضر شهر اروميه داراي يازده بخش و789 آبادي است. از مجموع دهات اروميه بالغ بر37 قريه مسيحي نشين وجود دارد ودر 59 قريه ديگر با مسلمانان مخلوط هستند.مسيحيان آرامي نژاد اروميه ، خود را آشوري يا آسوري مي خوانند.

درياچه چي چست

درياچه اروميه
درياچه اروميه در كتب پهلوي (چي چست) در شاهنامه (خنجست)، در نزهة قلو ب (درياي شور) و در آثار به جاي مانده از آشوري‌ها ومادها- ريما- (درياي افول خورشيد) خوانده و نوشته شده است. اين درياچه در دوره اتوسن تشكيل شده و وسعت آن در زمان كم آبي 4000 و در مواقع پر آبي 6000 كيلومتر مربع مي‌باشد.

آب درياچه بي نهايت شور و ميزان نمك محلول آن دو برابر اقيانوسها مي‌باشد و از اين جهت هيچ ماهي و نرم تني به جز گونه سخت پوستان، و هيچ رستني به جز جلبك‌هاي كبود سيانوفه در آن زندگي نمي‌كنند.به همين علت نيز آب آن هيچ وقت يخ نمي‌زند.

از زمان‌هاي قديم آب درياچه اروميه به علت املاحي كه درآن محلول است، مورد توجه بيماران امراض جلدي و اطباء محل بوده است. پزشكان استفاده از آب درياچه ( مخصوصاً از لجن آن) را به بعضي از بيماران توصيه مي‌كردند. درياچه اروميه داراي جزاير و شبه جزيره‌هاي متعددي است كه از اهميت توريستي قابل توجهي برخوردارند.

اين درياچه داراي 102 جزيره كوچك و بزرگ با صخره‌هاي سنگي بدون سكنه (غير از جزيره اسلامي) مي‌باشد كه محل تخم گذاري انواع پرندگان مهاجر و آبزی است.

بناويادمانهاي تاريخی

عمارت چهار برج اروميه
ساختمان بزرگي است كه به دستور رضا قلي خان بيگلر‌بيگي(فرزند موسي خان) نبا شده است.

سه گنبد

اين بنا تاريخي در جنوب شرقي اروميه قرار دارد ، برخي از مورخين عقيده دارند كه اين بنا به جاي آتشكده‌اي از دوره ساساني احداث شده است، ولي هيچ گونه سند معتبري مبني بر صحت ادعاي خود ندارند.

يخچال دو قوز پله
اين بنا از آثار باقيمانده دوره قاجاريه است كه تا قبل از گسترش شهر اروميه اهالي نه تنها از يخ آن استفاده مي‌كردند، بلكه جهت انجام مراسم چهار شنبه سوري نيز به كنار نهر مي‌آمدند.

خانه انصاری
اين بنا مربوط به سيف الله خان انصاري بوده است و قدمت آن با توجه به كتيبه موجود به سالهاي 1334-1330 هجري قمري مي رسد.

ساختمان شهرداری
اين بنا در حدود سال 1310 هجري شمسي توسط ملا اوستا كه چيره دست ترين معمار زمان خود در شهر بوده ساخته شده.

ساختمان شهرباني و ستاد لشكر
اين دو ساختمان در ضلع شرقي ميدان انقلاب اروميه قرار دارند.

قلعه اسماعيل آقا
برفراز كوهي در 18 كيلومتري غرب اروميه وحاشيه رودخانه ناز‌لوچاي قرار گرفته است. اين قلعه در نيمه دوم قرن 19 ميلادي ساخته شده و بخشي از ديوارها ومحل ديده‌باني آن هنوزهم پا بر جاست‌.

قلعه روستاي بردوك
قلعه مستحكمي از سنگ با تامين كليه شرايط  ديده‌باني در 6 كيلومتري روستاي بردوك  بنا شده است.

بخشي قلعه
اين قلعه برفراز كوه مخروطي شكل ناقصي استوار است كه در 2 كيلومتري سمت جنوب غربي و نزديك ساحل درياچه اروميه ، مشرف به جلگه‌اي سبز و خرم واقع شده است.

كاظم داشي
قلعه كاظم داشي در دهستان انزل شهرستان اروميه ودر كنار روستاي كورچين قلعه واقع شده است. بنا به نوشته مورخين اسلامي ، هلاكو خان مغول اموال قيمتي وخزائن نفيس خودرا در اين قلعه پنهان نموده بود. اين قلعه در جنگ جهاني اول به مدت 9 سال پناهگاه كاظم نامي از اهالي قوشچي و ياران وي بوده است.

قلعه دم دم
اين قلعه در سال 1018 هجري قمري بر فراز كوهي به همين نام در 18 كيلومتري جنوب غربي اروميه ساخته شده است.

تپه باستاني كردلو
تپه باستاني كرد‌لو به استناد كاوش‌هاي باستان‌شناسي ، محل زندگي انسان‌هايي بود كه در هزاره چهارم تا اوايل قبل از ميلاد در اين نقطه مي‌زيستند. اين پته در 25 كيلومتري شرق اروميه و در مجاورت روستاي كرد‌لو واقع شده‌است.

آتشكده تمر
آتشكده تمر مربوط به دوره سلاطين هخامنشي مي‌باشد و احتمالاً در فاصله سال‌هاي 530 تا 550 قبل از ميلاد ساخته شده است. اين آتشكده در حال حاضر به صورت مخروبه‌اي بالاي تپه‌اي به جا مانده است و به علت عدم ثبت و رسيدگي، روي به انهدام قطعي مي رود.

جاذبه هاي طبيعی

چشمه هاي معدني زنبيل
چشمه زنبيل در 36 كيلومتري شمال‌شرقي اروميه، در شرق سپرغان و درياي دامنه شرقي كوه زنبيل در دهستان ناز لوچاي واقع شده است.

چشمه معدني هفتابه
چشمه معدني هفتابه، در حدود 50 كيلومتري جنوب غربي اروميه در دهستان مركور و يك كيلومتري شرق شرق دهكده هفتابه قرار دارد.

چشمه قيزجه
اين چشمه در 27 كيلومتري جاده اروميه - سلماس و 7 كيلومتري بعد از كارخانه قند واقع شده است.

منطقه حفاظت شده پارك ملي اروميه
اين منطقه كل درياچه اروميه و سواحل و جزاير آن را در بر مي‌گيرد.اين منطقه كه تا سال 1354 به عنوان  شكارگاه مورد استفاده قرار مي‌گرفت، به عنوان يكي از مهمترين زيستگاه‌های حيات وحش به ثبت رسيد و مورد حفاظت قرار گرفت.

پوشش گياهي برخي از جزاير اين منطقه، بيشته زار و نيمه جنگلي مي‌باشد كه كل وسعت آن درحدود4810  هكتار برآورد شده است. هر نوع شكار صيد در اين منطقه ممنوع است و در نتيجه محل امني براي حيوانات، از قبيل قوچ، ميش، كوزن، پلنگ، مار، فلامينگو، غاز، قو، پليكان و ... مي‌باشد.

اماكن زيارتي و مذهبي

مسجد جامع ‌‌
مسجد جامع اروميه يكي از آثار كهن و قديمي شهر اروميه است. اين مسجد وسط بازار قديمي شهر قرار دارد و جزء اصلي بافت قديمي به حساب مي‌آيد. برخي محققين را عقيده بر آن است كه اين بنا ابتدا آتشكده بوده است.كه بعد از تسلط مسلمين ويران شده و سپس در قرن هفتم بر روي آن مسجدي ساخته شده است.

مسجد سردار اروميه

مسجد سردار يا ساعتلو در خيابان امام ودر‌امتداد راستاته غلام خان كه قسمت مهمي از بافت قديمي شهر اروميه را شامل مي‌شود، واقع است. اين مسجد در عهد قاجاريه توسط عبدالصمد‌خان پدر آقا خان ، جد اعظم عظيم السلطنه سردار ساخته شده است.

مسجد مناره
مسجد مناره، بنايي است با مناره بلند كه در دوره قاجاريه و توسط دو تن به نام حاج علي يارخان و حاج يدالله امير نظمي افشار ساخته شده است.

مقبره امامزاده بركشلو اروميه
بنا به روايتي اين مقبره مدفن دو برادر از امامزادگان به نامهاي ابراهيم و محمد است كه چهار پشت آنها به حضرت امام زين العابدين(ع) مي‌رسد. در عين حال به استناد اظهارات برخي معمرين اين روستا، امامزاده مذكور مدفن يكي از اولاد حضرت موسي ابن جعفر(ع) است. قدمت تاريخي اين مقبره از دوره زنديه يا اوايل دوره قاجاريه است.

امامزاده ديزج تكيه اروميه
در دهكده ديزج‌ تكيه از بخش بار‌اندوز چاي، قبري كه روي آن ساختمان متوسطي بنا شده است و آن را امامزاده مي‌خوانند، وجود دارد. اين قبر زيارتگاه اهالي روستاهاي اطراف و اهالي شهرستان اروميه است.

مقابر روستای تمتان
روستاي تمتان در 20 كيلومتري اروميه- سرو واقع شده است، در مجاورت آثار تاريخي با ارزشي مانند غار تمتان، استحكامات نظامي و مقابر دوره اورارتو و بقاياي ديواره‌هاي يك قلعه اربابي قرار دارد. مقابر كشف شده شامل سه مقبره معمور و دو مقبره مخروبه دوره صفوي است.

مقبره صخره ای سنگي
در 7 كيلومتري غرب جاده آسفالته ماكو- بازرگان و در مجاورت روستايي به نام فرهاد، مقبره معروف فرهاد واقع شده است. قدمت اين بنا به 700 سال قبل از ميلاد مسيح مي‌رسد. اين مجموعه از سه بخش اصلي تشكيل شده است:

1- قسمتي كه در دل كوه كنده شده ، شامل سه اتاق كه مقبره سخره را تشكيل مي‌دهد و به نام ايوان فرهاد خوانده مي‌شود .

2- بقاياي ديوار سنگي مربوط به حصار محيطي كه در دشت مقابل دخمه سنگي است و نشانگر وجود قلعه‌اي در اين محل است.

3- بقاياي بناي سنگي بالاي كوه كه از سنگهاي لاشه و آتشفشاني ساخته شده و در فواصل معين داراي برج‌هاي كوچك توپر است.

در حفاري‌هايي كه اخيراً در اين منطقه صورت، اين آثار را از شهر اورارتويي واقع در اين منطقه محسوب داشتند.

www.iran-hakhamaneshi.150m.com

kourosh20032002@yahoo.com